فصل دوّم انواع سردرد كه از سوء مزاج به وجود مىآيند مايهء درد سر عبارت از انگيزه‌هايى است كه ما مىخواهيم در اين گفتار به شرح آن بپردازيم . و شرح دادن اولى از اين قرار است و گوييم : سوء مزاج از چهار حالت گرم و سرد و خشك و تر كه عدم اعتدال را سبب شوند خارج نيست و چنانچه در دستور كلى ياد گرفتى گاهى اين سوء مزاجها دردهايى با خود مىآورند . به ياد دارى كه گفتيم مزاج خشك در به وجود آوردن درد كم تأثير است و مزاج تر تنها از تر بودن دردى به دنبال ندارد مگر اينكه همراه ماده‌اى تر باشد كه از بخار شدن ، مايهء درد گردد يا بادى به وجود آورد كه جدايىاندازى ( تفرّق الاتّصال ) روى دهد ؛ و گفتيم كه مزاج خشك و سرد ، و خشك و گرم ، هم به وسيلهء چگونگى ، درد ايجاد مىكنند و هم از جدايىاندازى . مزاج گرم و تر ، و مزاج تر و سرد ، اگر دردى به بار آرند از گرمى و سردى است زيرا ترى - چنان كه ذكر شد - دردى نمىآورد مگر اينكه با ماده‌اى دردآور باشد . انگيزهء به وجود آمدن گرمى مزاجى - كه مايهء سردرد است - يا مادهء گرم خونى يا صفرايى يا تركيبى است تند و التهابى و تأثيرش از چگونگى آن است يا سبب گرم مزاجى باد و بخار گرم است يا اينكه جنبشى تنى و روانى گرمىآور است چنان‌كه ياد گرفته‌اى و انواع آن را در دستور كلى شرح داده‌ايم يا خود سبب گرمى مزاج نزديكى از آتش ، آفتاب سوختگى ، خوردن غذا يا داروى گرمىبخش يا همسايگى با اندامان گرمىدار ، و از شراكت آن گرم شده است . عكس همهء اين سبب‌ها را به وجود آمدن مزاج سرد ، سردردآور به شمار آور ! انگيزهء خشك‌مزاجى سردردآور : خشكاننده‌هايى از خارج دست به كار شده و موادى را تحليل برده يا سوزانيده‌اند . مانند سمىها و ضمادهاى گرم . يا ناخودآگاه يا به تدريج طبيعت به يخ‌بندانى دچار شده كه راه ورود خوراك را به سوى سر بند آورده است و اندامان سر از بىغذايى و مواد ترىآور محروم گشته و رطوبت اصلى تحليل رفته است . يا خود در داخل سر خشكاننده‌هاى دست‌اندركارند و تحليل مىبرند يا به تخليهء اندامان سر مىپردازند . يا اينكه نيروى اندامان سر خشكاننده‌اند و غذا در آنها خشك است يا رطوبتش اندك است . يا سر همسايهء اندامانى است كه خشك شده‌اند و از مشاركت آنها به خشكى انجاميده ، يا اينكه جنبش روانى و جسمانى زياد از حدّ معقول روى داده و از راه تخليه و تحليل با خشكى روبرو شده است . جماع كردن ، آب‌ريزى زياد ، خون‌ريزى ، ورزش سخت ، تخليه ، سبب خشك‌مزاجى سردردآور مىشوند . اگر گفتيم تخليه منظور چند نوع از آن است : شايد تخليه در اندامى روى دهد كه در سر نيست امّا سر در آن شركت دارد مانند تخليه‌اى كه در تمامى بدن روى دهد يا تخليه از اندامى است و آن اندام با سر مشارك است كه آن را تخليه جزئى مىناميم . تخليه‌اى هست كه ويژهء اندامان سر است مانند زكام ، نزله ، خون‌دماغ ، ريزشهايى كه از به بينى كشيدنيها و عطسه كردن و